Jak dawne kopalnie, fabryki i obiekty przemysłowe mogą otrzymać drugie życie? W jaki sposób kultura, edukacja i działalność organizacji młodzieżowych wspierają przemianę lokalnych społeczności? Odpowiedzi na te pytania poszukiwali instruktorzy Hufca ZHP Bytom podczas wizyty studyjnej zrealizowanej w dniach 19–24 czerwca 2025 roku w Niemczech, Francji i Belgii.
Wyjazd odbył się w ramach projektu „Siła harcerskich relacji w procesie transformacji”. Jego głównym celem było poznanie dobrych praktyk dotyczących przemian regionów poprzemysłowych, wymiana doświadczeń związanych z pracą z młodzieżą oraz budowanie partnerstw społecznych i instytucjonalnych.
W wizycie uczestniczyło 18 instruktorów Hufca ZHP Bytom im. hm. Józefa Kwietniewskiego – dziewięć kobiet i dziewięciu mężczyzn. Osiem osób należało do grupy młodych dorosłych w wieku od 15 do 29 lat. Zróżnicowanie wiekowe uczestników pozwoliło połączyć świeże spojrzenie młodszej kadry z doświadczeniem wieloletnich instruktorów i wychowawców.
Kolonia – historia i nowoczesność
Pierwszym punktem wizyty była Kolonia. To miasto, w którym historyczne dziedzictwo współistnieje z nowoczesną gospodarką i dynamicznie rozwijającymi się sektorami przyszłości.
Uczestnicy zobaczyli m.in. Katedrę Kolońską – jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków gotyckiej architektury w Europie. Wizyta stała się także okazją do rozmowy o gospodarczej przemianie miasta: od tradycyjnego przemysłu chemicznego, petrochemicznego i motoryzacyjnego po współczesny rozwój mediów, logistyki oraz technologii cyfrowych.
Przykład Kolonii pokazał, że transformacja nie musi oznaczać rezygnacji z historii i tożsamości miasta. Może natomiast prowadzić do ich twórczego połączenia z nowoczesnością.
Lens i Oignies – nowe życie dawnych terenów górniczych
Kolejnym etapem podróży był francuski region Lens, którego przemysłowa historia pod wieloma względami przypomina doświadczenia Górnego Śląska.
Uczestnicy odwiedzili Luwr-Lens – nowoczesny oddział jednego z najsłynniejszych muzeów świata, utworzony na dawnym terenie kopalnianym. Lokalizacja tak ważnej instytucji kultury w regionie poprzemysłowym stała się impulsem do jego ożywienia, przyciągając mieszkańców i turystów oraz budując nowy wizerunek miejsca.
Delegacja zobaczyła również teren dawnej kopalni 9-9bis w Oignies, przekształcony w centrum kultury i dziedzictwa górniczego. Obiekt pokazuje, że industrialna przeszłość może stać się ważnym zasobem rozwojowym – przestrzenią edukacji, spotkań, wydarzeń artystycznych i budowania lokalnej tożsamości.
Szczególne znaczenie miała obecność polskich śladów. Wkład polskiej społeczności w rozwój francuskiego górnictwa oraz życie społeczne regionu pozostaje widoczny do dziś. Dla uczestników z Bytomia było to wyjątkowe doświadczenie, pozwalające dostrzec wspólnotę historii łączącej dwa europejskie regiony górnicze.
Lewarde i Lille – od pamięci o górnictwie do centrum kultury
W Lewarde uczestnicy odwiedzili Centre Historique Minier, działające na terenie dawnej kopalni Fosse Delloye. Poznali historię pracy górników, warunki ich codziennego życia oraz społeczne konsekwencje rozwoju i późniejszego wygaszania przemysłu wydobywczego.
Muzeum nie tylko chroni materialne dziedzictwo górnictwa, lecz także opowiada o ludziach, rodzinach i wspólnotach, których życie przez pokolenia było związane z kopalniami. To przykład miejsca, w którym pamięć o przemysłowej przeszłości stała się podstawą nowoczesnej edukacji historycznej.
Inny model przemiany uczestnicy mogli obserwować w Lille. Dawny ośrodek przemysłowy jest dziś ważnym centrum akademickim, kulturalnym i artystycznym. Miasto pokazuje, jak poprzez konsekwentne inwestowanie w edukację, kulturę i twórcze wykorzystanie przestrzeni można budować nowe funkcje społeczne i gospodarcze.
Dunkierka – port, historia i zielone technologie
Program wizyty w Dunkierce połączył poznawanie historii z obserwacją współczesnych procesów transformacyjnych. Uczestnicy odwiedzili Muzeum Operacji Dynamo 1940 oraz Muzeum Portowe, gdzie zapoznali się z militarną, portową i przemysłową przeszłością miasta.
Dunkierka pozostaje ważnym ośrodkiem przemysłowym, jednocześnie podejmując działania związane z rozwojem nowoczesnych technologii i zielonej gospodarki. Podczas wizyty rozmawiano m.in. o przechodzeniu od tradycyjnych gałęzi przemysłu do rozwiązań związanych z zielonym wodorem oraz recyklingiem baterii.
Był to przykład transformacji, która nie polega wyłącznie na zamykaniu dawnych zakładów, ale także na tworzeniu nowych specjalizacji, miejsc pracy i perspektyw rozwoju dla mieszkańców.
Roubaix – kultura jako narzędzie zmiany
Roubaix, niegdyś jeden z najważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego, był kolejnym przykładem miasta poszukującego nowych dróg rozwoju po osłabieniu tradycyjnej gospodarki.
Uczestnicy obserwowali, w jaki sposób dziedzictwo przemysłowe wykorzystywane jest w rewitalizacji przestrzeni miejskich oraz budowaniu nowej oferty społecznej i kulturalnej. Wzięli także udział w URBX Festival, podczas którego mogli zobaczyć, jak wydarzenia artystyczne, kultura uliczna i aktywność mieszkańców wspierają odnowę miasta.
Doświadczenia Roubaix pokazały, że skuteczna transformacja nie może ograniczać się wyłącznie do remontowania budynków. Powinna również tworzyć przestrzeń dla ludzi, ich pomysłów, relacji i aktywnego uczestnictwa w życiu lokalnej wspólnoty.
Harcerskie spotkanie ponad granicami
Jednym z najważniejszych elementów wizyty było spotkanie z przedstawicielami Scouts et Guides de France w Roubaix.
Instruktorzy Hufca ZHP Bytom i francuscy skauci rozmawiali o metodach pracy z dziećmi i młodzieżą, przygotowaniach do obozów, wyzwaniach stojących przed kadrą oraz roli organizacji skautowych w lokalnych społecznościach. Wymiana doświadczeń pozwoliła dostrzec zarówno różnice organizacyjne, jak i wartości wspólne dla harcerstwa i skautingu.
Spotkanie zakończyło się wspólnym kręgiem – symbolem jedności, braterstwa i więzi, które mogą powstawać niezależnie od języka oraz granic państwowych. Bezpośredni kontakt stworzył podstawy do dalszej współpracy międzynarodowej w obszarze edukacji nieformalnej i aktywizacji młodzieży.
Mons i Le Grand-Hornu – dziedzictwo w służbie edukacji
W belgijskiej prowincji Hainaut uczestnicy odwiedzili Mons oraz kompleks Le Grand-Hornu, będący wyjątkowym przykładem zachowanego zespołu przemysłowego.
Dawne zabudowania kopalniane zostały wykorzystane do prowadzenia działalności muzealnej, edukacyjnej i artystycznej. Przestrzeń, która wcześniej służyła przemysłowi, stała się miejscem spotkania historii ze sztuką współczesną.
Program obejmował również wizytę w Pairi Daiza – rozbudowanej przestrzeni edukacyjnej i przyrodniczej, która częściowo wykorzystuje obiekty oraz tereny o przemysłowej przeszłości. Była to kolejna inspiracja pokazująca, jak nieużywane miejsca mogą otrzymać nowe funkcje, przyciągać odwiedzających i służyć edukacji ekologicznej.
Projekt Hufca ZHP Bytom w Parlamencie Europejskim
Ostatnim ważnym etapem wizyty był pobyt w Brukseli. Uczestnicy zobaczyli dzielnicę europejską, Grand Place, Galerie Królewskie św. Huberta oraz Dom Historii Europejskiej.
Szczególnym wydarzeniem była wizyta w Parlamencie Europejskim, zorganizowana dzięki życzliwości senator RP Haliny Biedy oraz otwartości europosłów Hanny Gronkiewicz-Waltz i Borysa Budki.
Grupę oprowadziła akredytowana asystentka Zuzanna Tatara, przybliżając uczestnikom zasady funkcjonowania instytucji europejskich. Podczas spotkania przedstawiono również założenia projektu „Siła harcerskich relacji w procesie transformacji” oraz doświadczenia Hufca ZHP Bytom związane z działaniami społecznymi prowadzonymi w regionie przechodzącym przemiany.
Wizyta umożliwiła także wymianę doświadczeń z przedstawicielami Hufca ZHP Głogów, którzy uczestniczyli w otwarciu wystawy poświęconej rotmistrzowi Witoldowi Pileckiemu.
Inspiracje dla Śląska i pracy wychowawczej
Wizyta studyjna pokazała różne modele przemiany regionów poprzemysłowych. Uczestnicy obserwowali, jak dawne kopalnie, fabryki i tereny przemysłowe mogą zostać przekształcone w muzea, centra kultury, miejsca edukacji, przestrzenie aktywności społecznej oraz obiekty turystyczne.
Ważnym wnioskiem było przekonanie, że skuteczna transformacja wymaga kompleksowego podejścia. Nie wystarczy zmiana przeznaczenia budynków. Potrzebne są również działania na rzecz mieszkańców: tworzenie nowych miejsc pracy, podnoszenie kwalifikacji, aktywizacja społeczna, poprawa stanu środowiska oraz ochrona lokalnej historii i tożsamości.
Uczestnicy zwrócili uwagę, że proces transformacji zachodzący w Polsce jest już zaawansowany. Doświadczenia Niemiec, Francji i Belgii mogą jednak stanowić cenną inspirację dla kolejnych działań podejmowanych na Śląsku.
Wyjazd pozwolił również wzmocnić kompetencje językowe i społeczne kadry, rozwinąć umiejętność współpracy w zróżnicowanej grupie oraz pozyskać nowe pomysły do pracy programowej i wychowawczej.
Zdobyta wiedza zostanie wykorzystana w działaniach Hufca ZHP Bytom, szczególnie w przedsięwzięciach poświęconych lokalnej historii, sprawiedliwej transformacji, aktywizacji młodzieży oraz budowaniu więzi międzypokoleniowych.
Wizyta potwierdziła, że w procesie przemian najważniejsi pozostają ludzie. To ich potrzeby, zaangażowanie i poczucie związku z miejscem decydują o tym, czy transformacja będzie trwała i rzeczywiście poprawi jakość życia lokalnej społeczności.
Wizyta studyjna została zrealizowana w ramach projektu nr FESL.10.24-IZ.01-03E1/23 pn. „Siła harcerskich relacji w procesie transformacji”, dofinansowanego ze środków Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027.
